Burada yer alan bilgiler Türk Oftalmoloji Derneği'nin resmi hasta bilgilendirme sitesinden alınmıştır.
Ay tutulması
SORU VE YANITLARLA GÖKBİLİM
AY TUTULMASI
VE
ATMOSFERİK OPTİK
Hazırlayan:
Dr. Mete Soytürk
Göz Hastalıkları Uzmanı
Kaiserslautern-Almanya
Çizimler:
Ufuk Pınazoğlu
Ressam
Istanbul-Türkiye
Ay tutulması
03. Mart 2007 Cumartesi gününü 04. Mart 2007 Pazar gününe bağlayan gece yarısı
hava açıksa Türkiye’nin her tarafından izlenebilecek
03.03.2007 Ayın Dünyanın gölge konisinin içinde yol alması
Ayın yarım gölge konisine girişi saat 22: 16, yarım gölge konisinden çıkışı saat 04:25
Ayın tam gölge konisine girişi saat 23:30 tam gölge konisinden çıkışı saat 03:12
Toplam 3 saat 42 dakika
Tam ay tutulması ise saat 00:44 - 01:58 arası olacak ve 1 saat 12 dakika sürecek
Ay nedir?
Dünyanın uydusudur. Fakat büyüklüğüne ve dünya ile ilişkisine bakılırsa, dünya ve ay bir çift gezegen olarak da adlandırılabilir.
Ayın büyüklüğü ne kadar?
Çapı 3.476 km, yani dünyanın çapının dörtte biri kadar. Aslında ay oldukça büyük bir gök cismidir. Bu hesaba göre ay, Merkür gezegeni ile aynı büyüklükte ve Pluton gezegeninden de daha büyüktür.
Ay yeryüzünden ne kadar uzak?
Yaklaşık 400.000 km
Ayın ağırlığı çok mu?
O kadar değil, dünyanın ağırlığının seksende biri kadar.
Ay dünyanın etrafındaki dönme hızı ne kadardır?
Batı'dan doğu yönüne saatte 3600 km
Ay'da da dağlar tepeler var mı?
Tabiki var. Bazı dağların yüksekliği 10.000 metreyi buluyor.
Ay neden geceleri parlıyor?
Ayın kendisinin ışık kaynağı yok, yalnızca güneşten gelen ışığı yansıtıyor.
Ayda hava ve su var mı?
Hayır yok.
Neden yok?
Ayın yer çekimi çok az olduğu için çok hareketli hava molekülleri ve su buharı hemen uzaya uçacaktır. Böylece ayda uçukyuvar(atmosfer) oluşmamıştır. Bu nedenle de ay yüzeyinde yaşayan canlı yoktur.
Ayın yerçekimi ne kadar?
Yeryüzünün altıda biri (1/6) kadar.
Ay yüzeyinde duran ve oradan gökyüzüne bakan kişi gökyüzünü ne renk olarak görür?
Kapkaranlık.
Dünyamızda gökyüzü neden mavi? Ay'da neden böyle değil?
Yeryüzüne düşen ışık içindeki kısa dalga boylu mavi ışık, hava moleküllerine çarparak hemen saçılır ve dağılır. Bu nedenle yeryüzünde, gökyüzü mavidir. Ayın atmosferi olmadığı gelen ışık saçılamaz ve gökyüzü aydan bakıldığında kara olarak görülür.
Neden bazan ay beyaz renkli, bazan turuncu renkli gözüküyor?
Aynı güneşte olduğu gibi ay gökyüzünde dike yakın bir açıyla duruyorsa, yani tepemize yakın duruyorsa, ısığının atmosferde alacağı yol kısa olduğu için beyaz olarak görünür. Fakat ufka yakın bir yerde eğik açı ile duruyorsa, gönderdiği çok saçılan mavi ışıklar süzülerek, geriye az saçılan uzun dalga boylu turuncu ve kırmızı ışık kalır. Aynı batan güneşte olduğu gibi.
Ay dünya etrafındaki yörüngesini kaç günde tamamlar?
27,5 Günde. Bu süre zarfında aynı zamanda kendi etrafında bir kez döner.
Ay yüzünde bir gün ne kadar sürüyor?
Dünya ile karşılaştırırsak, gündüz yaklaşık 2 hafta sürüyor, 2 hafta da gece. Başka bir deyişle bir ay günü 28 dünya gününe eşit.
Ay yüzünden gündüz olmasına rağmen gökyüzünde yıldızlar görülür mü?
Evet. Ay yüzünde hava olmadığı için gündüz bile güneşin yanında, yıldızları görmek mümkündür.
Ayın üzerinde ısı kaç derece?
Gündüz ay yüzünde toprak ısısı + 130 dereceyi bulur, gece ise - 150 dereceye iner.
Ayın yüzeyi taşlık mı, yoksa kumluk mu?
İkisi de degil, daha çok tozluk. Ay yüzeyi ufak taşlı çok kalın bir toz tabakası ile kaplıdır. Bu tozun kalınlığı bazan 15 metreyi bulur.
Peki neden uzay adamları ay yüzeyine yürürken toz kalkmıyor veya toza batıp gömülmüyorlar?
Toz kalkması için ayda hava olması gerekir. Ayda hava olmadığı için kalkan toz, dağılmayıp hemen yere düşecektir. Yine ayda hava olmadığı için bu toz parçacıkları birbirleriyle sıkı sıkı tutunurlar ve yürürken çökme olmaz.
Ay toprağında ne gibi madenler var ?
Ay'da çok fazla miktarlarda (%4-8) Titan olduğu belirlendi. Titan uzay araçlarının yapımında da kullanılan bir maden.
Ay gerçekten okyanusların sularını çekip, gel git yapacak kadar güçlü bir çekim gücüne sahip mi? Kısmen evet. Gel git olayı, ay ve güneşin çekimi ile biraz ilgisi olduğu gibi, asıl olarak ay ve dünyanın bir ortak gök cismi olarak birbirleri etrafında dönmeleri ile ilgilidir.
Gel git olayı nasıl oluyor?
Bunu şöyle anlatmak mümkün. Biri kısa boylu, diğeri uzun boylu bir çiftin dönerek dans ettiğini düşünün. Bu dönüş sırasında merkez kaç kuvveti oluşur. Bu dışarıya doğru bir fırlatma yapacaktır. Bu çiftin ağırlık merkezi de tam ortada değildir. Dünya-ay çifinde de ağırlık merkezi, yeryüzünün tam ortası değil, aya bakan yüzünün 1600 km altıdır. İşte hem bu ve merkez kaç kuvveti, hem de güneş ve ayın çekim gücü okyanusları hareket ettirerek gelgit olayını oluştururlar.
Ayın çekim gücü ne kadar?
Ayı çekim gücünü 1 olarak kabul edersek, güneşin çekim gücü 0,5'dir. Yani ay bize daha yakın olduğu için kütlesi az olmasına rağmen daha çok çekim gücü uygular. Güneş ise kütlesi çok büyük olmasına rağmen, çok uzakta olduğu için çekim gücü ayın yaptığının yarısı kadardır.
Neden ay kendi etrafında ve dünyanın etrafında aynı sürede dönüyor?
Ay kendi etrafında bir kez dönerken , aynı anda dünya etrafında da bir kez dönüyor. Bu iki dönüşün de süresi aynı. 27,5 gün. Bunun nedeni karşılıklı çekim gücü merkezinin ve merkez kaç güçlerinin birbirlerini dengelemesi ve bu dönüşlerin birbirleri ile bağlantılı hale gelmesidir.
Ay bize hep aynı yüzünü, yani ön yüzünü gösterir. Ayın arka yüzünü göremeyiz neden?
Bunun yanıtı yukarıdaki dönüş sürelerinin aynı olmasında. Bunu şöyle örnekleyebiliriz. Elinize bir top alın ve yuvarlak bir masanın ortasına daha büyük bir top koyun. Yüzünüz büyük topa dönük olarak elinizdeki küçük topla masa etrafında sürekli dönün. Bir dönüş yaptığınız sırada küçük top ta kendi etrafında bir dönüş yapmış olacaktır. Ortadaki büyük top elinizdeki küçük topun hep aynı yüzünü görecektir.
Ay tutulması nasıl oluyor?
Ay tutulması için güneş, yeryüzü ve ayın aynı hizaya gelmeleri gerekir. Yeryüzünün gölgesi ayı kapatır.
Ay tutulması gündüz mü, gece mi oluyor?
Geceleyin
Ay ne sıklıkla tutulur?
Yılda iki kez. Genellikle bir kez ilkbaharda, bir kez de sonbaharda.
Tutulma ayın hangi devresinde olur?
Dolunay devresinde
Ay tutulmasının evreleri nasıldır?
Dolunay biçimindeki ay üzerine sol tarafından yuvarlak bir karaltı gelir ve yavaş yavaş ay yüzeyini kapatır. Ayın tam tutulma sırasında ay bakır rengi dediğiniz kırmızı kahverengi bir renk alır.
03.03.2007 Ayın tam gölge konisi içindeki evreleri
Ayın tam gölge konisine girişi saat 23:30 tam gölge konisinden çıkışı saat 03:12
Toplam 3 saat 42 dakika
Neden bu karaltı düz değil de yarım yuvarlak?
Dünya düz değil de yuvarlak olduğu için. Bu nedenle dünyanın gölgesi yarım yuvarlak bir karaltı olarak ay üzerine düşecektir.
Neden tam ay tutulması sırasında gelen karaltı birdenbire bakır rengine dönüşür?
Bunun nedeni dünyanın etrafında bir uçukyuvarın (atmosfer) olmasıdır.
Ay tutulmasında dünyanın gölgesi ayı tamamen karartmasına rağmen, dünya üzerindeki atmosfer, aynı bir ince kenarlı bir tümsek mercek gibi davranır ve güneş ışıklarını içeriye doğru kırar. Yanlız beyaz güneş ışığı bu kırılma sırasında kendini oluşturan renklere ayrışır. Mavi, yeşil gibi kısa dalga boylu ışınlar uçukyuvar(atmosfer) içinde çok çabuk saçıldığı için kaybolurlar. Ayrışan beyaz ışıktan geriye yalnızca uzun dalga boylu kırmızı ışık kalır.(Gün batımında olduğu gibi)
Aşağıdaki şekilde uçukyuvarı tümsek bir mercek, büyülteç veya bir prizma gibi düşünebilirsiniz. İnce kenarlı mercek veya prizmadan geçen kırmızı ışık içe doğru kırılır. Böylece kırmızı ışık aya ulaşır, ay yüzeyinden yeryüzüne yansır. Sonra uçukyuvardan tekrar süzülerek yeryüzüne ulaşır. Kırmızı ışığın, gölgenin karanlığı ile karışımı ise gördüğümüz bu bakır rengini verir.
Uçukyuvarın ince kenarlı tümsek bir mercek veya prizma gibi kırmızı ışığı içe doğru kırması
(Dr.Mete Soytürk. 03.03.2007)
Ay tutulması ne kadar sürer?
Güneş tutulmasına göre daha uzundur. Ay tutulması bütün evreleri ile 6-7 saate kadar sürer. Tam tutulma anı ise 20-25 dakika arasındadır.
Bu sırada gözümüzü korumamız gerekiyor mu?
Hayır gerekmez. Ay tutulmasını ya çıplak gözle veya teleskopla özel bir filtre gözlüğü kullanmadan izleyebilirsiniz. Çünkü bu ışınların yoğunluğu çok zayıftır. Ay tutulması sırasında güneşin çıplak gözle izleyebildiğimiz gün doğumu ve gün batımındaki kızıllığından çok daha zayıf bir ışın gözümüze ulaşır.
Bundan sonraki ay tutulması ne zaman Türkiye’de izlenebilecek?
15. Haziran 2011’de
KAYNAKLAR:
- 1- Chown, Marcus.: Der Schatten des Mondes bringt es an den Tag. Spektrum der Wissenschaft. 50-53, 8/1999.
- 2- Couper, Heather. , Henbest, Nigel.:Spannendes Wissen über das Weltall. München 2000
- 3- Geo Kompakt.: Nr. 1/ 2005
- 4- Köthe, Rainer.: 120 Popüläre Irrtümer über Sonne, Mond und Sterne. Stuttgart 2005
- 5- Schlegel, Kristian.: Vom Regenbogen zum Polarlicht. Leuchterscheinungen in der Atmosphäre. Berlin 2001
- 6- Soytürk, Dr.Mete, Soytürk, Işık.: Gökyüzü Binbir Renk, Soru ve Yanıtlarla Gökbilim, Ay ve Güneş Tutulması, Istanbul, 2006
- 7- Vollmer, Michael.: Lichtspiele in der Luft. Atmosphärische Optik für Einsteiger. München 2006
- 9- www.tug.tubitak.gov.tr/ay/tutulma2003.html Ay Tutulması